Laufey Helga
:)

a Mánduagur 28. nóvember

Á mánudaginn hélt umræðan frá því í seinustu viku vegna þess að það náðu ekki allir að klára. Við töluðum m.a. um fóstureyðingar, erfðagalla, Downs heilkennið o.fl.

Þriðjudagur 29. nóvember

Á þriðjudaginn fengum við afhent próf sem við áttum að byrja á í tímanum og máttum svo taka það með heim ef  við vildum, við vorum að vinna í því allan tímann.

Fimmtudagur 1. desember

Við kláruðum umræðuna vegna þess að það náðu ekki allir að klára á mánudaginn. Í þessum tíma töluðum við m.a. um erfðagalla, DNA rannsóknir, arfgeng heilablóðföll og brjóstakrabbamein.

Samantekt úr hlekknum og næsti hlekkur

Í þessum erfðafræðihlekk lærðum við alveg ótrúlega mikið, fórum úr genum yfir í blóðflokka og úr blóðflokkum í mannerfðafræði. Við fórum yfir mjög mikið af hugtökum en þau hugtök sem mér finnst vera mikilvæg hugtök fyrir erfðafræði hlekkjarins, en þau eru:

  • Gregor Mendel: Gregor Mendel er oft kallaður faðir erfðafræðinnar en það var hann sem kom með kenninguna um ríkjandi og víkjandi gen en hann vissi samt ekki hvað gen voru. Mendel var munkur en hann framkvæmdi tilraunir sínar þar á garðertum (baunagrösum) vegna þess að baunagrös vaxa svo hratt. Hann byrjaði á því að setja ertur sem voru með gul fræ æxlast og svo ertur með græn fræ æxlast og þá urðu allar kynslóðir afkvæmanna annað hvort gular eða grænar. Mendel hélt áfram með tilraunir sínar. Núna notaði hann víxlfrjóvgun (gult fræ óg grænt fræ) en afkvæmin urðu ekki grængul eins og búast mátti við, heldur virtist græni liturinn hverfa, aftur á móti kom græni liturinn fram í 1/4 afkvæma næstu kynslóðar.
  • Reitatafla: Hún er notuð til þess að sýna finna út arfgerðarhlutföll.
  • Ríkjandi: Ríkjandi gen eru þau gen sem ríkja yfir veika geninu og ríkjandi eiginleikinn er sá eiginleiki sem kemur fram.
  • Víkjandi: Víkjandi genin eru þau einkenni sem hverfa ef að annað ríkjandi gen er með því. Ef að tvö víkjandi gen eru saman þá kemur einkennið fram.
  • Arfgerð: Arfgerð eru stafirnir sem tákna e-n ákveðinn eiginleika, hástafir tákna ríkjandi gen en lágstafir víkjandi gen. Dæmi: Hæð manneskju (H-hávaxin eða h-lágvaxin) getur verið HH, Hh eða hh.
  • Svipgerð: Svipgerð lýsir eiginleikanum (útliti). Dæmi: Arfgerð manns er HH sem og þá er svipgerðin hávaxinn. Arfgerð konu er Hh og þá er svipgerð hennar hávaxin. Arfgerð manns er hh og er svipgerðin lágvaxinn
  • Arfhreinn: Þeir sem eru með tvö eins gen (genapar) eru arfhreinir (HH).
  • Arfblendinn: Þeir sem eru með blönduð gen (Hh) eru arfblendnir
  • Gen: Genin eru smá partur af litning. Genin er það sem við erfum frá foreldrum okkar.
  • Litningapar: Allir litningar eru í pörum. Það eru 23 litningapör í frumum manna, alls 46 litningar.
  • Litningur: Litningur er frumulíffæri inní frumukjarnanum og litningarnir geyma genin okkar.
  • DNA: DNA er spírallaga stórsameind úr Deoxýtíbósakjarnsýru. DNA geymir grunnupplýsingar erfða. Mér finnst best að skilja DNA þannig að það lítur út eins og stigi þar sem þrepin eru niturbasarnir. Niturbasarnir eru Adenín, Týmín, Gúanín og Cýtósín. A og T tengjast alltaf og G og C tengjast alltaf. Það fer svo eftir því hvernig þessir basar raðast upp, hvernig við erum. Þegar „stiginn“ er tilbúinn er svo snúið uppá hann og þá lítur sameindin svona út2000px-dna_simple2-svgmynd 1
  • Kynlitningar: 23. litningaparið í mönnum er kallað kynlitninga par en þeir eru X og Y litningur.
    – X-litningur: Þessi litningur er heilbrigt gen en allar konur eru með 2 X-litninga (XX).
    – Y-litningur: Þessi litnigur er ekki heill en allir karlar eru með einn X-litning og einn Y-litning (XY)
  • Frumuskipting: Frumur líkamans okkar þurfa að fjölga sér og nota þessar tvær leiðir til þess.
    – Mítósa (jafnskipting): Þá tvöfladar fruman sig (öll frumulíffærin og allt) og svo skiptir hún sér í tvennt.1023px-major_events_in_mitosis-svgmynd 2
    – Meiósa (rýriskipting):  Þessi skipting á sér bara stað hjá kynfrumum (eggfrumum og sáðfrumum). Þá skiptast frumurnar ekki í tvennt, heldur í 4 hluta (þá eru 23 litningar í hverri frumu). Hjá sáðfrumunum skiptast þær í fernt og allar lifa en hjá eggfrumunum er bara sterkasta fruman sem lifir (bara 1 af 4).
    1023px-major_events_in_mitosis-svgmynd 3
  • Blóðflokar: Allar manneskjur eru í einhverjum blóðflokki en þeir eru:
    – A: A er ríkjandi eiginleiki.
    – B: B er líka ríkjandi eiginleiki.
    – O: O er víkjandi eiginleiki.
    – AB: Ef annað foreldrið er með A og hitt B þá eru þessir eiginleikar jafnríkjandi og barnið er í AB blóðflokk
  • Blóðgjöf: Ef maður lendir í slysi t.d. og missir mikið blóð þarf maður að fá blóð.
    Svona geta arfgerðir blóðflokkanna verið
    untitled
    Ef arfgerðin er annaðhvort AO eða BO má gefa bæði A og O blóð eða B og O blóð. Ef arfgerðin er AA eða BB má BARA gefa A blóð eða B blóð, því A blóðflokkurinn er með mótefni á móti B og O og B blóðflokkurinn með mótefni gegn A og O (nema arfgerðin sé AO eða BO, þá má gefa O blóð eins og segir fyrir ofan). Ef það er gefið vitlaust blóð hleypur blóð blóðþegans í kekki og hann deyr. Ef þú ert í AB blóðflokk máttu fá blóð frá A, B og AB.
  • Arfgengir sjúkdómar: Sumir sjúkdómar eru arfgengir en það þýðir að ef foreldrar þínir eru með eitthvað ákveðið einkenni getur þú erft það frá þeim. Sjúkdómar fara oftast á X-litninginn en þess vegna er algengara að karlar fái ýmis konar sjúkdóma eða galla sem konur fá ekki. Það er vegna þess að konur eru með 2 X-litninga og ef að einkennið er á öðrum X-litningnum þarf það að vera á hinum líka því annars mun einkennið ekki sjást. En hjá körlum aftur á móti sést einkennið ef það er á X-litningnum vegna þess að Y-litningurinn er ekki heill á móti.
    Svona erfist t.d. Dreyrasíki.
    dreyrasykimynd 4
  • Arfberi: Þær konur sem erfa e-ð einkenni/sjúkdóm en það kemur ekki fram vegna þess að þær eru með einn X-litning „sýktan“  en ef þær eignast börn eru líkur á því að þau verði annaðhvort arfberar eða með einkennið. Eins og segir á heimasíðu Landspítalans: „Allar dætur arfbera hafa helmingslíkur á því að vera arfberar sjálfar. Allir synir arfbera hafa helmingslíkur á því að vera blæðarar. Allar dætur blæðara eru arfberar. Allir synir blæðara eru heilbrigðir og geta ekki arfleitt börn sín að dreyrasýki. “

Núna er efnafræðihlekkur að fara að byrja, en við erum að fara að rifja upp hvernig lotukerfið virkar, róteindir, rafeindir og nifteindir, sýru og basa, jónir og að stilla efnajöfnur. Við munum gera nokkrar tilraunir líka og skýrslu með þeim.

Fréttir og fleira

Blóðflokkaleikurinn

Keisaraskurðir hafa áhrif á þróun manna

Mosva og Tennessee inn í lotukerfið

Heimildir

Mynd 1: Wikimedia commons

Mynd 2 Wikimedia commons

Mynd 3: Wikipedia

Mynd 4; Vísindavefurinn

erfdir.is

Blóðbankinn

Vísindavefurinn

Landspítalinn

Fréttir af mbl.is

Mánudagur 21. nóvember

Á mánudaginn var fyrirlesur um siðfræði. Við töluðum meðal annars um það hvort það væri siðferðislega rétt að eyða fóstri eftir að það kæmi í ljós að það væri með Downs heilkennið, hvort það væri rétti hluturinn fyrir konur að nota fóstureyðingu sem getnaðarvörn en við fórum ekkert mjög djúpt í þessar umræður. Við töluðum líka um það að hvenær væri siðferðislega rétt að eyða fóstri, þ.e.a.s. ef að fóstrið er það fatlað að það mun A) fæðast andvana eða lifa stutt B) Að barnið mun aldrei lifa venjulegu lífi og mun þurfa 100% umönnunar allt sitt líf. Mér finnst persónulega þetta vera komið undir foreldrunum en ef þau sjá fram á það að barnið þeirra muni aldrei geta hugsað um sig sjálft og að það muni kannski ná 3-5 ára aldri að þá myndi ég skilja þessa ákvörðun þeirra, því að flestir foreldrar myndu vilja gera það sem þeir gætu fyrir barnið sitt til að því líði vel og stundum er það betra að fæða ekki barnið til þess að það muni ekki þjást. Mér finnst það alltaf vera undir móðurinni komið hvort hún vilji fara í fóstureyðingu eða ekki. Mér finnst samt að það eigi aldrei að nota fóstureyðingu fyrir getnaðarvörn.

Þriðjudagur 22. nóvember

Á þriðjudaginn var fyrsti tíminn af þrem sem við tókum í sérstakan umræðu tíma. Þá fengu allir eitthvað hugtak sem tengist erfðafræðinni. Við fengum 10 mínútur til þess að finna allt sem við gátum um það sem við völdum okkur og svo settumst við saman niður og ræddum um hvert hugtak fyrir sig, en það náðu ekki allir að klára. Ég kynnti mitt hugtak í þessum tíma en ég var með Alzheimer sjúkdóminn. Ég valdi hann vegna þess að afi minn greindist með „Early Alzheimers” eða snemmkomnum Alzheimer.

Alzheimer:

Fyrstu einkenni:

  • Gleymni á hlutum sem eru nýbúnir að gerast og hefur áhrif á starfshæfni
  • Erfiðleikar við algeng viðfangsefni, innkaup, matargerð o.fl.
  • Einstaklingurinn á erfitt með að segja einföld orð og setningar rétt
  • Erfiðleikar með að átta sig á stað og stund og á erfitt með að rata um umhverfi sem manneskjan þekkir vel.
  • Léleg eða minnkandi dómgreind
  • Persónuleikabreytingar
  • Minnkandi frumkvæði og framtakssemi.

Einkenni sem margir langt sjúklingar fá eftir greiningu:

  • Málstol: Sjúklingurinn á erfitt með að finna réttu orðin og að mynda setningar. Á fyrstu stigum sjúkdómsins þarf sjúklingurinn oft að umorða það sem hann ætlar að segja til þess að það komist til skila. Á seinni stigum sjúkdómsins á sjúklingurinn erfitt með að tjá sig og oft skilja bara hans nánustu hvað hann á við.
  • Verkstol: Sjúklingar eiga erfitt með að vinna verk sem auðvelt var að vinna áður. Það verður alltaf erfiðara og erfiðara að gera það sem áður var auðvelt. Í fyrstu sést þetta bara á flóknum hlutum en svo seinna þarf að leiðbeina skjúklingnum í gegnum allt skref fyrir skref svo enn seinna þarf að hjálpa sjúklingnum með mjög margt í þeirra daglega lífi. Afi minn t.d. átti erfitt með að renna upp og niður rennilásum.
  • Ratvísi: Það verður erfitt að rata um, jafnvel þótt sjúklingurinn sé með kort eða GPS tæki og svo verður erfitt að rata um svæði sem sjúklingurinn þekkir vel eins og t.d. heimilið sitt.
  • Félagsfærni: Sjúklingurinn verður ófær um alls konar hluti eins og að sinna fjölskyldunni sinni, starfi og áhugamálum. En þetta gerist vegna minnistaps og þetta er einn þáttur heilabilunar.

Lyf og meðferð:

Þessi sjúkdómur leggst á þann hluta heilans sem kallast dreki.  En eins og segir á Vísindavefnum: „Drekinn hefur það hlutverk að taka á móti upplýsingum sem heilanum berast og tengir þær meðvitaðri upplifun frá því áður. Við það öðlast upplýsingarnar merkingu og berast áfram innan heilans, til heilabarkarins til frekari varðveislu (minning). Ef rýrnun verður í þessum hluta heilans eins og gerist snemma í Alzheimers-sjúkdómi er hæfileiki hans til að senda áfram meðvitaðar upplýsingar skertur.“

Það er ekki nein lækning við Alzheimer sjúkdómnum til ennþá en það er alltaf verið að reyna að þróa lyf sem lækna sjúkdóminn en hefur ekki ennþá tekist. Aftur á móti eru til lyf sem halda sjúkdómnum í skorðum, en það er bara tímabundið. Sjúklingar sem neita meðferð lifa að meðaltali í 1-3 ár eftir greiningu en þeir sem taka þessi lyf lifa í 6-10 ár eftir greiningu, en auðvitað eru til dæmi um fólk sem lifir lengur. Alzheimer er heilahrörnunarsjúkdómur en seinustu vikur, mánuði eða jafnvel ár sjúklingsins er hann mjög veikur og getur ekki gert neitt sjálfur, en þá er sjúkdómurinn búinn að taka yfir allt taugakerfið og það leiðir til dauða.

Það má lesa meira um þetta á Vísindavefnum.

Fimmtudagur 24. nóvember

Á fimmtudaginn héldum við áfram með umræðuna frá því á þriðjudaginn vegna þess að það náðu ekki allir að klára að tala um sitt.

Fréttir og fleira

Óttast óstöðvandi loftslagsbreytinga

Mynband um Alzheimer (hversu margir greinast, kynjahlutföll o.fl. frá árinu 2014)

Heimildir

FAAS – Alzheimer samtökin

persona.is

Vísindavefurinn

Vísindavefurinn

Mánudagur 7. nóvember

Á mánudaginn átti að vera fyrirlestur. Við byrjuðum á því að skoða nokkrar fréttir og horfðum svo á video um svona mentalist sem var í þættinum hjá James Corden. Mér finnst það sem hann gerði vera mjög óhugnalegt en hann gat lesið hugsanir fólks og ,,stjórnað“ hugsunum þess. Ég veit samt ekki alveg hvort ég trúi á þetta en þetta var mjög skrýtið! Myndbandið er hér. Eftir þetta myndband var tíminn búinn.

Þriðjudagur 8. nóvember

Á þriðjudaginn byrjuðum við á fyrirlestiri sem átti að vera á mánudeginum. Þessi fyrirlestur var um kyntengdar erfðir.

Glósur:

  • Kynlitningapar: kynlitningaparið er 23. litningaparið.
  • X-litningur: stór litningur
  • Y-litningur: lítill litningur
  • XX: ♀ (konur eru með tvo X-litninga)
  • XY: ♂ (Karlar eru með einn X-litning og einn Y-litning)
  • Erfðatengdir sjúkdómar: Ef konur eru með eitt gallað gen mun það ekki sjást því þær hafa annað heilbrigt (X-litning) gen á móti. Ef karlar eru með gallaðan X-litning mun einkennið koma fram því að Y-litningurinn er ekki heill.
    Strákar geta ekki erft sjúkdóma frá föður sínum, vegna þess að þeir fá Y-litninginn frá honum og sá litningur er ekki heill. Þess vegna geta strákar bara erft sjúkdóma frá móður sinni vegna þess að þau fá X-litninginn frá henni, en stelpur fá einn X-litning frá móður og einn X-litning frá föður.

Þetta eru nokkrar glósur um það sem við lærðum í þessum tíma. Við fórum mjög vel yfir erfðatengdu sjúkdómana. Við lærðum m.a. hvernig einkenni/sjúkdómar sjást á litningnum (genunum). Þá er litningurinn táknaður með stórum staf og einkennið/sjúkdómurinn með stórum staf ef það gen er með þann sjúkdóm/einkenni en með litlum staf ef genið er ekki með einkennið. Svona er þetta sýnt, þar sem L táknar litblindu og l táknar að það sé ekki litblindu gen:

erfdatengdir-sjukdomar

Þessar upplýsingar geta líka verið settar í reitatöflu. Þetta er dæmi um það hvernir fyrsta afkomendakynslóðin myndi líta út (hvort þau séu litblind eða ekki)

erfdatengdir-sjukdomar-reitatafla

Við fórum líka yfir það hvað gerist þegar litningar skipta ser ekki við mítósu eða meiósu og þá geta verið þrír litningar í einu pari. Ef það gerist á 21. litningapari er sú manneskja með downs-syndrome. Ef þetta gerist á 23. litningapari (kynlitningaparinu) getur allskonar gerst.

  • XYY: Karlar sem eru með tvo y litninga eru oft hærri en meðal menn, verða oft bólugrafnari á unglingsárunum, meiri líkur á því að þeir verði andlega seinþroska, eru oft fjörugir og getur leitt til námsörðugleika. Þetta er kallað XYY-syndrome og 1 af hverjum 1000 fæðist með þetta heilkenni.
  • XXY: Þetta heilkenni er kallað Kleinefelter-heilkennið en þá eru karlmenn með auka X-litning og verða þá kvenlegri í útliti. Þeir fá brjóst, minni vöðva, stærri mjaðmir og lítinn sem engann skeggvöxt. Þetta hefur líka áhrif á andlegan þroska, málþroska og getur valdið námserfiðleikum. Um 1 af 700 karlmönnum er með þetta heilkenni.
  • XXX: Stelpur sem fæðast með þrjá X-litninga eru oft seinni í málþroska og hreyfiþroska en aðrar stelpur. Þær eru oft hærri en jafnöldrur sínar en eru oftast meðalgreindar. Þetta getur valdið námserfiðleikum, sérstaklega á fyrstu skólaárunum. Þetta heilkenni er kallað Triple X syndrome og 1 af hverjum 1000 konum er með þetta heilkenni.

Það sem þetta á sameiginlegt er að þessi heilkenni virðast ekki erfast til barnanna þeirra.

Í lok tímans unnum við verkefni þar sem við héldum áfram að læra um ríkjandi og víkjandi gen en lærðum líka hvernig á að setja upp ættartré.

dreyrasykimynd 1

Fimmtudagur 10. nóvember

Á fimmtudaginn tókum við könnun í tölvuverinu sem gekk bara ágætlega. Við svöruðum 3 orðaspurningum um DNA, erfðir og umhverfi og svipgerðarhlutföll. Svo var eyðufylling með texta sem við höfum lesið og svo voru líka nokkrar fjölvalsspurningar.

Fréttir og fleira

Telja neðanjarðarhaf undir ísnum á Plútó

Lamaðir apar gátu hreyft sig á ný

Super moon 2016

Heimildir

Vísindavefurinn – XYY

– rarediseases.org

Vísindavefurinn – XXY

Vísindavefurinn – XXX

Mynd 1 – vísindavefurinn

Féttir frá mbl.is

Mánudagur 31. október

Á mmánudaginn var fyrirlestartími. Við fórum mjög vel yfir blóðflokkana en þeir eru:

  • A
  • B
  • AB
  • O

Þetta eru allir fjórir flokkarnir en mðaur er alltaf annaðhvort Rh- eða Rh+. Hérna kemur smá umfjöllun um blóðflokkana (ekki Rh- og Rh+, heldur bara A, B, AB og O.)
A og B blóðflokkarnir eru báðir ríkjandi en O er víkjandi. Ef að barn erfir gen úr A blóðflokki en gen úr B blóðflokki verða genin jafnríkjandi en þá verður barnið í AB blóðflokki.

untitledhér er tafla sem ég gerði um  mögulegar arfgerðir í hverjum blóðflokki.
Ef fólk ætlar að gefa blóð verður að passa að blóðgjafinn og blóðþeginn séu í sama blóðflokki því að ef hann fær vitlaust blóð mun blóðið verða að kekkjum og manneskjan mun deyja. Tökum sem dæmi að blóðgjafinn væri í A blóðflokki en blóðþeginn í B blóðflokki. Þá er blóðgjafinn með A-mótefnavaka í blóðinu sínu og mótefni fyrir B-vaka, þannig að það myndi aldrei ganga upp. Svo er þetta eins nema bara öfugt ferli með fólk í B blóflokkinum. Þeir sem eru í AB blóflokki eru ekki með nein mótefni en eru með bæði A og B- vaka. Þeir sem eru í O blóðflokki eru ekki með neina vaka en eru með mótefni gegn A og B.

blodflokkar_160507Mynd 1

Um blóðgjöf:

  • Fólk með arfgerðina AA getur bara fengið blóð ú A blóðflokki.
  • Fólk með arfgerðina AO getur bæði fengið blóð úr A og O blóðflokki.
  • Fólk með arfgerðina BB getur bara  fengið blóð úr úr B blóðflokki.
  • Fólk með arfgerðina BO getur bæði fengið blóð úr B og O blóðflokki.
  • Fólk með arfgerðina AB getur bara fengið blóð úr AB blóflokki.
  • Fólk með arfgerðina OO getur bara fengið blóð úr OO blóflokki.

Sniðug leið til að læra betur á blóðflokkana er t.d. blóðgjafaleikurinn

Við töluðum líka aðeins um augu og augnliti.
Grænn er ríkjandi yfir bláum og brúnn er ríkjandi yfir grænum og bláum. Það þýðir að bláeygt par getur bara eignast bláeygt barn, græneygt par bæði græneygt barn eða bláeygt en brúneygt par gæti eignast barn með einhvern af þessum þrem litum. Stundum er þetta samt ekki svona og genin ,,brenglast“ aðeins og augu gætu orðið eitt blátt og eitt grænt eða brúnt, eða að hálft augað brúnt en hinn helmingurinn grænn og allt hitt augað grænt líka, sem er einmitt tilfellið með mig. Þetta gerist vegna stökkbreytingar í genum sem er mjög flókið fyrirbæri. Mamma mín er græneygð og pabbi minn er brúneygður en augun mín líta svona út

augu

Þriðjudagur 1. nóvember

Á þriðjudaginn var stöðvavinna með FULLT af stöðvum. Ég hélt áfram með verkefnaheftið frá því í seinustu viku en það tók megnið af tímanum. Gyða útskyrði líka betur fyrir okkur stelpunum muninn á mítósu og meiósu. 

  • Mítósa: venjuleg skipting eða jafnskipting hjá frumum. Þá tvöfalda frumurnar allt í sér og skipta sér svo í tvennt, til þess að gera fleiri frumur.
  • Meiósa: rýriskipting sem gerist bara hjá kynfrumum. Allar frumur eru með 23 litningapör (46 litninga) og við venjulega skiptingu tvöfalda frumurnar sér (þá eru 46 pör eða 92 litningar) og skipta sér svo í tvennt en við rýriskiptingu myndast tvöfalt fleiri frumur með helmingi færri litninga (bara 23 litninga)

Svo ætlaði ég í blóðgjafarleikinn í tölvunni en tölvan var svo lengi að kveikja á sér þannig að ég náði ekkert að fara í leikinn :( En á meðan ég beið gerði ég krossglímu þar sem ég notaði orðið erfðafræði niður.

MendEl
         Ríkjandi
      arFhreinn
arfgerÐ
    DNA
         Frumukjarni
         Rýriskipting
     grÆn augu
svipgerÐ
litnIngur

Ég lærði rosalega mikið í heftinu, en við fórum líka yfir arfgerðarhlutföll og svipgerðarhlutföll. En þá er verið að tala um hversu margir af 4 eru arfblendnir eða arfhreinir og hversu margir af 4 eru með ákveðna svipgerð.

Fimmtudagur 3. nóvember

Á fimmtudaginn var Gyða ekki þannig að við áttum að vinna verkefnin í stöðvavinnuna frá því á þriðjudaginn og vinna tölvustöðvarnar. Það gekk mjög vel og ég lærði betur hvernig á að nota reitatöflu og meira um blóðflokkana.

Fréttir og fleira

Blóðflokkalag

Stærsti geimsjónauki heimst tilbúinn

Planet Earth II – iguana vs snake

Fæddist með sama sjaldgæfa útlitið og mamma sín

Heimildir

Vísindavefurinn um blóðflokka

Mynd 1: frá Vísindavefnum

– glóur frá Gyðu

fréttir og myndbönd frá mbl og youtube.

Vika 2

Í þessari viku var vetrarfrí þannig að við misstum af mánudags- og þriðjudagstímanum en á fimmtudaginn var fyrsti tíminn í erfðafræði. Við fengum risa glósupakka og nýtt hugtakakort. Við lærðum nokkur hugtök sem eru mjög mikilvæg fyrir erfðafræðina. Þessi hugtök voru uppgötvuð af manni sem hét Gregor Mendel en hann var munkur sem gerði tilraunir með ræktun á baunagrösum. En þessi hugtök sem við fórum yfir í þessum tíma voru:

  • Ríkjandi: Það eru bæði til ríkjandi og víkjandi gen en ríkjandi gen ríkja yfir víkjandi genum.
  • Víkjandi: Víkjandi gen víkja undan ríkjandi geninu.
  • Arfgerð: Arfgerðin eru stafirnir, þar sem ríkjandi eða víkjandi genin eru sýnd.
  • Svipgerð: Svipgerðin sýnir svo eiginleikann (útlitið)
  • Arfhreinn: Ef bæði genin eru ríkjandi eða víkjandi.
  • Arfblendinn: Ef maður er með eitt ríkjandi gen og eitt víkjandi gen. 
  • Genapar: Öll gen eru í pörum.
    Dæmi um arfgerð, svipgerð, arfhreinan og arfblendinn:
    Arfgerð:   HH – arfhreinn ríkjandi /   hh – arfhreinn víkjandi  / Hh – arfblendinn
    Svipgerð: Hávaxinn                          /    lágvaxinn                         / hávaxinn
    Í seinasta dæminu er hann arfbelndinn með ríkjandi hávaxið gen og verður því hávaxinn.

Vika 3

Mánudagur 24. október

Á mánudaginn var aftur fyrirlestur um ríkjandi og víkjandi gen, arfgerð og svipgerð og ahreina og arfblendna. Við lærðum líka nokkur ný hugtök eins og:

  • Litningur: Litningar eru frumulíffæri sem geymast í frumukjarnanum. Litningarnir geyma genin
  • DNA: DNA er efnasamband sem geymir erfðaupplýsingar. DNA er spírallaga stórsameind. Mér finnst DNA sameind líta út eins og hálfgerður stigi þar sem efnin Týmín (T), Adenín (A), Sýdósín (C) og Gúanín (G) mynda þrepin. Týmín og Adenín eru alltaf á móti hvort öðru og Sýdósín og Gúanín alltaf á móti hvort öðru. Þegar ,,stiginn“ er tilbúinn snýst upp á hann og hann myndar DNA spíral. 
  • Reitatafla: Reitatafla eða Punnet square á ensku sýnir hvernig arfgerð afkomendur e-s mun hafa en þá er búið að raða saman arfgerð beggja foreldranna.  imageþetta er dæmi um notkun reitatöflu sem við gerðum í tímanum. 

Við töluðum líka aðeins um það hvernig stofnfrumur virka, en það er hægt að ,,segja“ stofnfrumu hvernig fruma hún á að verða.

Þriðjudagur 25. október

Á þriðjudaginn var stövavinna en ég og stelpurnar byrjuðum á stöðinni þar sem við áttum að taka sjálfspróf en þetta voru spurningarnar og svörin:

image

 

 

 

 

 

 

 

 

Við tókum líka sttöðina með spjöldunum en þar stóð annaðhvort arfgerðin eða svipgerðin og við áttum að lesa úr spjöldunum og nota orðin argferð, svipgerð, arfhreinn, arfblendinn, ríkjandi og víkjandi. Seinasta stöðin sem ég fór á var verkefnahefti þar sem við fórum betur yfir reitatöflu og ríkjandi og víkjandi gen. Svo var annað verkefni þar sem við fengum að sjá hluta úr litningi hjá foreldrum hvolps og áttum að finna út úr því hvernig hvolpurinn myndi líta út varðandi hárgerð, áferð og lit.

Fimmtudagur 25. október

Á fimmtudaginn vorum við í tölvuverinu að skoða allskonar vefi, myndbönd og verkefni tengd erfðafræðinni. Í þessum hlekk munum við nota mikið vefina erfdir.is og gen.is en í þessum tíma notuðum við líka þessa linka

flipp

Khan academy

Ég las aðallega inná erfdir.is um Gregor Mendel og hans ransóknir. Um það hvernig hann uppgötvaði ríkjandi og víkjandi og svo las ég líka um Punnet og hans enduruppgötvanir á tilraunum Mendels. Punnet fann uppá reitatöflunni eða eins og það heitir á ensku Punnet square eftir honum.

Fréttir og fleira

Vísindamenn hanna nýtt líf á rannsóknarstofum

The DNA song

Næstum étinn af ljóni!

Heimildir

– Glærur frá kennara

– erfdir.is

– visindi.is

– menn.is

– myndband frá youtube

 

Mánudagur 10. október

Á mánudaginn rifjuðum við upp allt sem tengist frumunni. Við lærðum seinast um frumuna í 8. bekk þannig að það var gott að fara vel yfir allt sem tengist frumunni. Við fórum aðeins yfir það hvernig fruman byggist upp.  Þær hafa frumulíffæri eins og til dæmis:

  • Safabóla: vökvafylltar blöðrur
  • Kjarni: geymir litninga frumunnar og virkar svolítið eins og heili í manneskju.
  • Hvatberi: brenna orku. Mikið af hvatberum í sáðfrumum því þær vilja komast hratt og þá þurfa þær að brenna mikilli orku.
  • Frumuhimna: utan um allar frumur og passar að bakteríur komist ekki inn í frumuna.

Frumur skiptast í tvo flokka, dýrafrumur og plöntufrumur en plöntufrumur hafa eitt frumulíffæri sem dýrafrumur hafa ekki en það eru grænukorn (blaðgræna) en grænukornin ljóstillifa.

Við fórum svo í dýrafræði Kahoot sem gekk ágætlega en við höfum ekkert lært í dýrafræði síðan í byrjun 9. bekkjar.

Þriðjudagur 11. október

Á þriðjudaginn var Gyða ekki í skólanum en við fengum tíma til að blogga í fyrri tímanum. Í seinni tímanum fengum við tíma til að vinna verkefni sem við áttum eftir að klára eða læra fyrir enskupróf.

Fimmtudagur 13. október

Á fimmtudaginn var ég ekki í skólanum.

Samantekt úr seinasta hlekk og nýi hlekkurinn

Við fórum aðeins yfir gróðurhúsaáhrif og hvaða áhrif hlýnun jarðar hefur á lífríki jarðar. Við fórum mjög vel yfir súrnun sjávar og hvernig kóralrif eyðast. Við vorum í vistfræði hlekk og þess vegna lærðum við allskonar hringrásir, rifjuðum upp hringrás vatns og fórum yfir hringrás kolefnis en hún felst í því hversu lengi efnið er bundið og tíminn frá því að það fari aftur út í náttúruna. Við lásum í gagnvirkum lestri og glósuðum lykilhugtök. Það sem stóð uppúr hjá mér í þessum hlekk var verkefnið ég ber ábyrgð en þar tók ég fyrir ósonlagið og lærði allt um það og hvernig það eyðist. Ég áttaði mig á því að ég ber ábyrgð, eins og allir aðrir í heiminum og margt smátt gerir eitt stórt, sem þarf klárlega að gerast til þess að jrðin geti þróast á sjálfbæran hátt. Sjálfbær þróun mætir þörfum nútímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða, en eins og segir í afrískum málshætti ,,Við erfðum ekki jörðina af foreldrum okkar, heldur erum við með hana að láni frá börnunum okkar.“ 

Núna erum við að byrja á erfðafræði sem ég er mjög spennt fyrir. Ég held að þessi hlekkur verði ekki auðveldur en ég held að þetta verði skemmtilegt. Það sem ég vil vita við lok hlekkjarins er að afhverju hægra augað mitt er hálft grænt og hálft brúnt :)

Fréttir

2016 nær örugglega hlýjast 

Séð inní mannslíkamann – myndband

Heimildir
– Vísindavefurinn: Hver eru helstu líffæri dýra- og plöntufrumu og hvaða hlutverki gegna þau?

Fréttir frá mbl.is