Sandra Dögg Eggertsdóttir » Grjót og gersemar

Grjót og gersemar

Vikan

Þessi vika var bara ósköp venjuleg, á mánudaginn var heilmikill fyrirlestrartími þar sem við fengum tvo glærupakka. Á fimmtudaginn vorum við svo í stöðvavinnu sem snérist aðallega um steina og að greina þá. Svo var aðeins farið í eðalsteina og mánaðarsteina. Í gær (föstudag) máttum við velja hvort við vildum nýta tímann í að blogga eða horfa á fræðslumynd.

Jörðin í geimnum

Hér koma smá orðskýringar sem tengjast jörðinni okkar í geimnum :

Ljóshraði : Sá hraði sem ljósið ferðast á
Ljósár : Sú vegalengd sem ljósið ver á einu ári
Vetrarbrautin okkar : Stjörnuþokan sem sólkerfið okkar tilheyrir og þar með jörðin okkar líka
Stjarna : Sól í öðru sólkerfi. Þær eru fastar á himninum, þ.e.a.s. við sjáum þær ekki hreyfast nema í samræmi við hinar stjörnurnar á himninum
Reikistjarna : Pláneta í sólerfinu okkar. Við sjáum þær ekki alltaf á sama stað á himninum.

Hvað er steind ?

Steind er kristallað fast efni eða efnasamband sem finnst sjálfstætt í náttúrunni og er myndað á náttúrulegann hátt.

Jarðfræði Hrunamannahrepps

Helstu bergtegundir sem er að finna í Hrunamannahrepp eru blágrýti, líparít og móberg. Líparít þekkja eflaust ekki margir en það er sama bergtegundin og hrafntinna sem margir ættu að kannast við. Baggalútur er líka sama bergtegundin. Steinarnir myndast við mismunandi þrýsting. Þetta er mjög merkilegt þar sem þessar þrjár bergtegundir eru allar mjög ólíkar.

Kerlingafjöll eru líklega þekktasta jarðfræðilega fyrirbærið í Hrunamannahrepp. Þau eru flokkuð sem megineldstöð og virkt háhitasvæði, en þar hefur samt ekki gosið lengi.

Hreppaflekinn

Flestir vita að Ísland er mjög sérstakt vegna heita reitsins og flekaskilanna sem við erum á. Annað mjög merkilegt er að á Íslandi er einn sjálfstæður lítill fleki sem kallast Hreppaflekinn. Hann er hvorki samstíga Evrópu né Ameríkuflekanum og hefur rek- og gosbelti á báðar hliðar.

Stöðvavinna

Hrafntinna – skoða – höggva – hjátrú – lesa – skrifa
Steinasafn – skoða – greina
Steindir – eðalsteinar
Silfurberg - hvað er svona merkilegt við það?
Friðlýstir steinar - Náttúrufræðstofnun
Bók – Steinaríkið – Grjót úr geimnum – bls. 40 – 41
Bók – Jörðin og furður hennar – Saga í klettum og steingerfingar bls. 28-31
Mánaðarsteinar…meira

Þetta eru stöðvarnar sem voru í boði á síðasta fimmtudag. Við slepptum reyndar númer 6. Helst áttum við að taka fyrstu fimm.

Stöð 1

Hrafntinna er líparítgler. Hún myndast við snögga kælingu í líparítkviku, einkanlega á yfirborði hrauna, en líka á útjöðrum innskota á milli annarra hraunlaga. Hún er hrafnsvört á lit og áberandi glergljáandi í brotsárið. Brotsárið er líka bárótt eins og í gleri.

Sú hjátrú fylgdi hrafntinnu að ekki megi bera hana í bæ vegna þess að hún valdi illdeilum¹, en ég held að fáir trúi því nú til dags.

Við fengum ekki að höggva í hrafntinnuna því að í fyrra varð slys úr þeim tilraunum. Það var reyndar ekkert alvarlegt, en það er hættulegt að höggva í hana vegna þess að hún flísast svo niður.

Stöð 2

Þegar maður greinir steina notast maður við liti hans, efnafræðiformúlu, hörku, kleyfni, gljáa og eðlismassa. En þar sem við höfðum fæst af þeim tækjum og þeirri færni sem þarf í mælingarnar á þessu notuðumst við aðallega við litinn og svo studdumst við við myndir. Ég greindi tvær steinategundir og ætla að segja frá þeim.

Baggalútar eru fremur litlir kúlumyndaðir steinar, oftast brúnir eða gráleitir, sem finnast á stöku stað í líparíti. Sumir þeirra eru vaxnir saman tveir eða fleiri og stundum eru þeir holir að innan. Þeir myndast þegar gosgufur verða eftir inni í líparíthraunum. Þeir eru harðari en bergið sem umlykur þá og finnast því oft lausir þegar bergið í kring hefur veðrast. Holir baggalútar fyllast stundum með tíð og tíma af öðrum steinefnum.

Stilbít er margbreytilegt að útliti. Algengt er að það myndifrekar þykka, plötulaga kristala, sem vaxa í horn til endanna. Oft breikka kristalarnir til endanna svo lögunin minnir einna helst á knippi þegar þeir vaxa margir saman. Stilbít finnst í holufylltu basalti eftir að kemur niður í analsímbeltið.

Kristalgerð : mónoklín, rombísk
Harka : 3,5 – 4
Eðlisþyngd : 2,12 – 2,21
Kleyfni : góð

Stöð 3

Eðalsteinar eru skrautsteinar sem hafa hæga hörku til þess að rispast ekki við daglega notkun. Skrautsteinar eru náttúrulegar steindir sem notaðar eru í skrautmuni. Dæmi um eðalsteina eru demantar, rúbínar, smaragðar og tópasar. Verðmæti eðalsteina er oft mikið, en það fer eftir ýmsu. T.d. fer það eftir fegurð þeirra, hörku, stærð, ljósbroti, slípun og hve sjaldgæfur steinninn er.

Stöð 4

Silfurberg er tært afbrigði af kristölluðum kalkstein. Það er ekkert silfur í silfurbergi en nafnið er dregið af því að það er silfurtært. Það klofnar vel í tígla og klýfur ljósið í tvo geisla sem sveiflast hornrétt hvor á annann. Þessir eiginleikar greina silfurbergið frá öðrum kalksteini. Silfurberg er sjaldgæft utan Íslands og er það líka kennt við Ísland á ýmsum öðrum tungumálum. T.d. heitir það Icelandic Spar á ensku. Áður var Silfurberg mikið notað í ljósfræðitæki (ljósfræði er undirgrein eðlisfræði þar sem ljós er rannsakað) en nú til dags er plastefni með svipaða eiginleika notað í staðin. Silfurbergið hefur einnig verið notað í húsaskreytingar.

Silfurberg hefur gengt mikilvægu hlutverki í ýmsum merkum vísindauppgötvunum, sem sumar hverjar urðu tilefni Nóbelsverðlauna. Þær uppgötvanir flýttu fyrir framþróun á ýmsum vísindasviðum á 19. öld og fram eftir 20. öldinni.

Stöð 5

Einungis dropsteinar eru friðlýstir enn sem komið er á Íslandi, en á friðlýstum svæðum geta gilt sérstakar reglur en almennt er að það er bannað að hrófla við jarðmyndunum í friðlöndum. Annars staðar en á friðlýstum svæðum má maður taka grjót ef maður er búinn að fá leyfi fyrir því hjá landeiganda, og ef þú ætlar að fara með grjótið úr landi þarftu að tilkynna það til Náttúrufræðistofnunar Íslands.

Jarðfræðilegar minjar eru myndanir sem á einhvern hátt má greina frá öðrum líkum myndunum vegna alturs, efnasamsetningar og þess háttar. Þeim jarðminjum sem eru sjaldgæfar eða sérstakar á annann hátt ber að hlífa við raski eins mikið og hægt er. Full ástæða væri til að friðlýsa ýmsar steindir og aðrar myndanir á Íslandi svo sem hraunkerti í hraunhellum, ýmsa geislasteina, gamalt hverahrúður o.fl. Tveir staðir á landinu eru friðaðir vegna fjölbreytilegra steinda sem þar finnast.Þeir staðir eru Teigarhorn í Berufirði og Helgustaðanáma við Reyðarfjörð. Teigarhorn er friðað aðallega vegna geislasteina en Helgustaðanáma aðallega vegna silfurbergs.

Stöð 7

Ég komst ekki á þessa stöð, en hér er mjög góð grein af vísindavefnum um steingerfinga.

Stöð 8

Það fer mjög mikið eftir því hvar ég skoða hver mánaðarsteinninn minn er. Ég á afmæli í ágúst og hef séð að minnsta kosti þrjá steina sem er sagt að séu mánaðarsteinar fyrir águst. Það eru carnelían, perídót og sardónyx.

Perídót er skær ólívugrænn og svo tær að hann lýsir í hálfrökkri. Hann er svo skær að hann er kallaður gimsteinn sólarinnar og er talinn hrinda frá sér myrkri. Honum var fyrr á tíðum oft ruglað saman við smaragða og er stundum kallaður kvöldsmaragður. Ástæðan fyrir nafngiftinni er sú að erfitt var að finna steininn að degi til svo að menn fóru út á kvöldin og merktu svæði þar sem hann var að finna og numu það svo að degi til. Perídót á að tryggja hamingjusamt hjónaband ásamt því að hrekja illa anda og aðrar illar vættir næturinnar á flótta, koma kyrrð á huga eigandann og gæða hann góðum skapsmunum og trúverðugleik.

Sardónyx er rauðröndótt afbrigði af kísilsteindinni ónyx. Hann er einnig sagður tryggja hamingjusamt hjónaband en líka frið og lukku. Hann er steinn hugrekkis og hefur verið borinn af lögmönnum sem og feimnum elskendum til að færa þeim hugrekki. Sagt er að hann komi í veg fyrir vörtur, kýli, krampa, illt auga, slæmar hugsanir og álög norna.