Sandra Dögg Eggertsdóttir
Náttúrufræðisíðan mín !!

Nú er komið að allra síðasta blogginu mínu á þessari síðu. Hún hefur reynst mér vel við námið og ég vona að einhverjir aðrir hafi notið góðs af henni líka.

Vikan

Þessi vika er sú síðasta í upprifjun því að í næstu viku byrja prófin. Vikan er búin að vera með svipuðu sniði og undanfarið og ekkert nýtt við það að bæta.

Flokkunarfræði

Fyrsta flokkunarkerfið var gert í fjórðu öld fyrir krist. Það gerði hinn gríski Aristóteles, en hann flokkaði þau í þrjá flokka; fleyg dýr, synd dýr og gangandi dýr.

Carl Von Linne setti fram tvínafnakerfið, en þar gaf hann öllum dýrum tvö nöfn; það fyrra heiti ættkvíslar og það seinna nafn tegundar.

Flokkarnir sem flokkað í eru sjö. Ríki er víðtækast, svo kemur fylking, flokkur, ættbálkur, ætt, ættkvísl og að lokum tegund sem er sértækasta hugtakið.

Ríkin eru fimm; dreifkjörnungar, frumverur, sveppir, plöntur og dýr.

 Ýmis tengsl í vistkerfi

  • Samkeppni er keppni á milli lífvera um mat, vatn eða land. Það verður að vera einhver samkeppni í máttúrunni því það myndar jafnvægi. Tengsl milli lífvera í vistkerfi byggist oftast á samkeppni.
  • Ránlíf er nafn yfir lifnaðarhætti rándýra, sem sagt þegar þau drepa sér til matar. Dæmi um rándýr er köttur, birnir, menn o.m.fl.
  • Samlíf er hugtak yfir önnur þrjú hugtök sem eru gistilíf, samhjálp og sníkjulíf.
  • Gistilíf er þegar lífvera lifir í eða á annari lífveru án þess að hún skaðist eða græði á því. Oftast þegar lífvera lifir í eða á annari lífveru er það vegna þess að hún fær annaðhvort fæði eða skjól þar. Sem dæmi eru margir fuglar sem að éta skordýr af öðrum lífverum svo sem gíröffum og vatnabuffala.
  • Samhjálp er þegar tvær lífverur lifa saman og þær græða báðar á því, oftast snýst þetta um fæðu og vernd. Til dæmis eru fléttur sem er sambýli svepps og blágrænna þörunga. Þetta nána samband svo óskyldra lífvera gerir þeim kleift að lifa við mjög erfið skilyrði þar sem þær þurfa aðeins andrúmsloft, birtu og steinefni.
  • Sníkjulíf er þegar lífvera lifir á annarri lífveru á hennar kostnað. Gott dæmi er höfuðlús sem fer í hársvörð manneskju og sígur blóð. Það veldur óþægindum hjá manneskjunni en lúsin lifir góðu lífi.

Mítósa og meiósa

Mítósa : Þegar við vöxum og þroskumst fjölgar frumunum í okkur. Frumur fjölga sér með kynlausri æxlun sem virkar þannig að fyrst er ein móðurfruma, hún tvöfaldar efni kjarnans svo skiptir hún sér í tvær dótturfrumur. Dótturfrumurnar eru nákvæmlega eins og móðurfruman var. Svo eftir ákveðinn tíma verður dótturfruman móðurfruma og sama ferlið hefst aftur.

Meiósa : Til þess að mynda nýja lífveru þarf kynæxlun tveggja lífvera af sitthvoru kyninu. Kynæxlun er þegar sáðfruma og eggfruma bæði með 23 litninga sameinast og mynda saman 46 litninga. Fruman sem myndast hefur þá í kjarna sínum blöndu af litningum frá báðum foreldrum. Meiósa er sem sagt frumuskipting sem myndar kynfrumur með helmingi færri litninga en móðurfruman.

DNA og RNA

DNA er í kjarna allra frumna. DNA er uppistaða lífs, það ákvarðar einkenni og hæfileika og geymir upplýsingar sem þarf til að búa til þau prótein sem eru nauðsynleg fyrir vöxt, þroska líffæra.

Helsta hlutverk DNA er að geyma heimildir um gerðir prótína. Prótín eru úr amínósýrum og myndast í ríbósómum. Upplýsingar sem DNA býr yfir um röðun amínósýrum í prótíni eru afrituð í efnasamband sem kallast RNA. DNA og RNA eru kjarnasýrur sem eru báðar mjög mikilvægar fyrir allar lífverur. DNA er erfðaefni og RNA er túlkandi erfðaboð

Áður en prótín verður til úr upplýsingum sem DNA geymir þarf að afrita bút úr því. DNA er afritað með því að amínósýrur lesa það og mynda RNA.

Þróun manna

Samkvæmt Þróunarkenningu Darwins eru öll dýr komin frá sömu lífverunni, en vegna mismunandi aðstæðna þróuðust öll dýrin mismunandi, þ.á.m. apar og menn. Apar og fleiri prímatar líkjast mönnum að mörgu leiti m.a. að vera með svipaðar liprar hendur, þumalfingur og svokallaða þrívíddarsjón en menn eru ekki komnir af öpum, beint. Menn og apar eiga aðeins sama forföður, þetta er rosalega mikill misskilningur meðal manna.

Árið 1977 fann hópur vísindamanna steingerfing sem var mjög líkur mönnum og var hann nefndur Lúsí og var hún um 3,5 milljón ára gömul og af ættkvíslinni sunnapar og það er talið að sunnapar séu forfaður manna. Sunnapar voru m.a. með smágerðar tennur, svipaða heilastærð og hjá mönnum og merki um upprétta líkamsstöðu.

Það hafa verið margs konar vísbendingar um þróun manna, þ.á.m. steingerfinga- og efnafræðilegar vísbendingar. Á ráðstefnu sem var haldin í New York voru forfeður manna ræddir og þá var mönnum skipt í tvo hópa eftir því hvor vísbendingin þeim fannst réttari. Á ráðstefnunni komust þeir m.a. að því að aðgreining þróunarbrauta manna og mannapa hafi gerst miklu seinna en áður var talið en núna er talið að leiðirnar hafi skilist fyrir um aðeins tveimur milljónum ára.

Í þróunarkenningu Darwins kom líka fram kenning hans um náttúruval. Þar lagði hann mikla áheyrslu á að einstaklingar sömu tegundar væru misafnlega vel búnir til að takast á við umhverfið í kringum þá. Þannig það er bara að þeir hæfustu lifa af. Einstaklingar með eiginleika sem auka líkur á því að þeir komist af eru líklegri til að eignast fleiri afkvæmi. Og þannig verða þessir eiginleikar meira áberandi í sumum tegundum.

Erfðir

Menn líkt og allar aðrar lífverur mótast af genum sem þeir erfa frá foreldrum sínum. Gen í okkur eru alls u.þ.b. 80.000 og raðast á þá 46 litninga sem er að finna í kjarna nær allra frumna líkamans. Unantekningin er kynfrumur okkar sem hafa helmingi færri litninga. Litningarnir 46 koma fyrir í 23 litningapörum eða samstæðum. Hver samstæða hefur genapör sem hafa áhrif á tiltekna eiginleika, t.d. augnlit, hárlit og lögun eyrnasnepla.

Ríkjandi og víkjandi gen.

Annað genið ríkir yfirleitt yfir hinu og aðeins áhrif þess gens koma fram. Það kallast ríkjandi. Áhrif víkjandi gensins koma ekki fram nema einstaklingur sé með bæði samsætu genin víkjandi. Til þess að tákna gen (arfgerð) eru yfirleitt notaðir bókstafir. Stór stafur táknar ríkjandi gen og lítill stafur táknar víkjandi. Arfblendinn einstaklingur hefur mismunandi samsæt gen eins og Aa en arfhreinn einstaklingur hefur bæði samsætu genin eins, aa eða AA.

Fréttir

Hellumávur á Íslandi

Sjálfakandi bíll kominn á götur

Fróðleikur

Hér kemur svar dagsins af Vísindavefnum, en það er við spurningunni : „Af hverju gagnast það íþróttamönnum að sprauta í sig blóði í miðri keppni og er það leyfilegt?”

Rauðkornin í blóði flytja súrefni um líkamann. Vöðvar þurfa súrefni til starfsemi sinnar. Það er mikilvægt fyrir íþróttamenn, einkum þá sem stunda greinar sem krefjast góðs úthalds og þols, að vera með nægilegt blóð, nánar tiltekið rauð blóðkorn, til að koma nægilegu súrefni til vöðvanna. Með hærri súrefnismettun geta íþróttamenn lagt harðar að sér og haldið lengur út. Þannig fá þeir forskot á aðra keppendur.

Við þjálfun manna fyrir keppni hafa þróast þrjár leiðir til að ná hámarkssúrefnismettun blóðs. Elsta aðferðin er blóðgjöf.

Önnur aðferð til að auka súrefnismettun blóðs er að auka rauðkornamyndun í líkamanum með hormóni.

Þriðja aðferðin sem er notuð til að auka súrefnismettun í blóði íþróttamanna er notkun tilbúinna súrefnisbera.

Nánar

Ég vil enda þetta síðasta blogg á að þakka Gyðu kennara fyrir frábæra kennslu. Ég hef lært margt og mikið þessi ár sem hún hefur kennt mér og áhugi minn og skilningur á náttúrufræði hefur aukist mikið, sem á eflaust eftir að nýtast mér vel í framtíðinni.

 
Heimild af texta : Upprifjunarbæklingur eftir nemendur í 10. bekk

Leave a Reply